Plaatjes en kletspraatjes: Sociale cohesie in Duiven

Ons dorp bestaat niet meer echt toch? Wim Sonneveld zong er zo lyrisch over. Iedere dertigplusser kent het vast wel, mogelijk de jongere generatie ook. Misschien onderschat ik hen? Je weet wel van En langs het tuinpad van m’n vader. Dit suggereert dat ik dat meegemaakt heb. Niets van dat alles. Ik ben gewoon volwassen geworden in de jaren tachtig. Punk, walkman en tegen de bom. De televisiequiz was al voor ouderen vond ik toen. Dus ik leefde al in Het dorp dat is gemoderniseerd. Maar het is natuurlijk de hang naar nostalgie, het oude vertrouwde van vroeger. Voor mij was dat U2 en The Cure en als klein kind De Willem Ruis show(dus toch een quiz, sorry). Maar wie zingt daar nu nostalgische liedjes over. Dus ik heb decennialang mijn nostalgische gevoelens moeten putten uit Wim Sonneveld en met mij velen.

Dat dorp van toen, het is voorbij,

Dit is al wat er bleef voor mij

Een ansicht en herinneringen.

Om de cohesie van de gemeenschap te stimuleren hebben de kleinere dorpen nog wel een kermis  of schuttersfeesten. In Vinex wijken zorgen enthousiaste buurmannen nog wel eens voor een straatfeest en ons aller Douwe Egberts zorgt voor een heuse burenkoffiedag. Gezelligheid kent geen tijd? Of je kunt ook met de buurt eendrachtig onder aanvoering van Willy en Max meedoen met NLdoet. Lekker klussen voor het goede doel. We leven in een geïndividualiseerde samenleving, corona nog niet achter de rug of een oorlog van formaat klopt aan. Een beetje cohesie is niet verkeerd, dus ik kon het initiatief van de boer aan de rand van ons dorp, boerinnen trouwens, wel waarderen. Voor in ieder geval de tweede keer maakten zij reclame voor hun koeien die de wei in mochten. De buurt was welkom in hun stal en op de afgesproken tijd mochten de koeien hupsen als dartele kalfjes in de lentezon. Voor het eerst in hun leven. Dat was vandaag.

En er kwamen mensen op af. De hondenbezitters die langs de Veldstraat in Duiven lopen kende ik wel zo’n beetje. Maar ook nieuwe gezichten. Mensen maakten een praatje of onderwezen hun kinderen over hoe het vroeger was, met de koeien in de wei en zo. Ik niet, ik probeerde heel krampachtig een foto te maken met mijn mobieltje van een hossende koe. Dat is niet echt gelukt. Zo zie je maar weer, vroeger was echt alles beter. Koeien poseerden nog gewoon in de lentezon. Volgend jaar maar weer opnieuw proberen.

Tijdsverwarring met Faun

Kent u dat begrip, Faun? Nou ik wel, maar dat is ook nog maar een paar weken geleden dat ik geconfronteerd werd met Faun. Faun is een muziekgroep die middeleeuwse volksmuziek maakt met voorchristelijke thema’s. Faun is nog veel meer, maar zoek dat lekker zelf op op wiki. Ik was vooral enthousiast over de muziek omdat het me deed denken aan de serie De Vikings op Netflix. De serie nam je mee naar de periode dat het christendom probeerden de Germanen, Saksen, Vikingen, Hottentotten en wie al niet meer tot zinnen te brengen. Zoals een ieder weet is dat aardig gelukt, maar de voorchristelijke (spirituele) cultuur is natuurlijk nog altijd ook een deel van onze bagage. We vinden dat terug in bijna alle christelijke feestdagen. Ze waren natuurlijk niet gek al die vroeg-evangelie-verspreiders. Ze moeten gedacht hebben, je kan ze niet alles afpakken, die barbaren. Dus om ze te paaien werden allerlei bestaande gebruiken en feesten, gebaseerd om natuurbelevingen, in de christelijke feestdagen geïntegreerd. Reuze interessant natuurlijk, maar daar wil ik het niet over hebben. Maar het begint wel met Faun.

Om de kerstkilo’s een beetje kwijt te raken, besloot ik een wandeling te maken ’s avonds in de directe omgeving. Het was donker en ik woon aan de rand van het dorp. Deels loop ik dus al langs de weilanden. Ik doe dit vaker, want ik heb meer kilo’s te verwerken dan louter de recente kerstkilo’s, maar dit terzijde. Het was donker en rustig, ik zet mijn nieuwe koptelefoon op, voor het eerst met bluetooth. Ik ben op 1 januari 2022 als het ware afgedaald in de 21e eeuw, maar dan wel met Faun om mijn hoofd. In het nieuwe jaar stap ik door de duisternis, overal in de verte kerstbomen die het recente lichtfeest duiden. We merken het nog niet, maar de dagen gaan weer lengen, de zonnewende bij de Steenbokskeerkring heeft plaatsgevonden. Nog drie maanden en de zon passeert de evenaar en weer drie maanden later is het hartje zomer.

Terwijl ik wandel geeft de muziek in de donkere avond een vervreemdend tijdsgevoel, het brengt allerlei fantasieën op hol over arme boeren die in deze omgeving hebben gewoond en geleefd, eeuwen geleden. Zouden die de muziek van Faun herkennen als hun muziek? Een inwoner van het verdronken dorp Leuffen bijvoorbeeld, hier vlakbij. Ik verplaats me dan in een Leuffenaar en een romanfiguur is in mijn hoofd geboren. Met mijn bluetooth op mijn kop waan ik me in de middeleeuwen, midden in de winter. Je reinste tijdsverwarring, maar op dat moment ben ik de eerste de beste anochronistische romanfiguur. Geen ridder, maar een boer ik denk dat dat realistischer is. En dan een boer die na een half uur lopen het zweet op de rug heeft staan. Het is op Nieuwjaarsdag ’s avonds om half tien nota bene 12 graden Celsius. De enige sneeuwpop die ik tegenkwam was een duidelijke neppert. Met Faun is de tijd niet alleen verwarrend maar ook de seizoenen een toonbeeld van verwarring.

Maar toch de beste wensen voor 2022!

Een thuiswedstrijd, nieuw perspectief via het Kandiapad

20200522_094922

Het is maar van welk perspectief je het bekijkt. Dit is een open deur voor bijna iedere discussie, onenigheid of woordenwisseling. Iedereen heeft gelijk afhankelijk van welke kant je staat of wat je belangen zijn. Moet de boel open vanwege de economie of moeten we blijvend voorzichtig zijn om ouderen en mensen met een zwakke gezondheid te beschermen? We hebben het dan over het coronavirus. Ik weet het nog steeds niet wat wijsheid is. Wel weet ik dat het een ernstig virus is en dat de economie voor de komende periode naar de knoppen is. Deze wetenschap heeft me er niet van weerhouden om daags na mijn verjaardag een klompenpad te lopen. In dit geval in mijn eentje en wel vertrekkend vanuit mijn eigen huis lopend naar de plek waar ik ook regelmatig met de hond loop. Dit stukje mag dat nog wel, maar ergens op mijn ‘rondje Groessen’ met de hond is een afslag naar links. Een boerenerf waar het Kandiapad loopt. Een thuiswedstrijd dus, al viel het met de wedstrijd nog wel mee of het moet de wind zijn die het stuifmeel van weet ik welke grassen en struiken mijn, op zijn retour zijnde hooikoorts, doet opspelen.

20200522_095811

Een van de historische havezaten in de gemeente Duiven

20200522_101637

In stilte wandelen op vijf meter van de Betuwelijn, met op de voorgrond het spits Havikskruid

Het is maar van welk perspectief je uitgaat. Dat geldt natuurlijk ook voor de wijze waarop je je eigen streek, de Liemers bekijkt. Met de auto is de Liemers, net zoals iedere streek in Nederland, een wirwar van wegen van A naar B. Veelal zijn het kleine weggetjes, soms met een fietspad, maar van congestie is geen sprake. (hierover later meer) Wie wil fietsen hoeft niet veel verder dan vijf kilometer te peddelen om het idee te krijgen om op vakantie te zijn. De Liemers, een topstreek om te fietsen in een afwisselend landschap. Maar al lopend zie je je eigen woonomgeving weer in een heel ander perspectief. Het maakt een groot verschil of je in de weilanden loopt en verder op de weg ziet die je anders rijdt of fietst. Op de dijk kun je al fietsend genieten van de uitgestrekte uiterwaarden. In de uiterwaarden zie je pas echt de variëteit aan bloemen en is de dijk waarop je normaliter fietst ook heel mooi.

20200522_122204

Verdedigingswal tegen de Duitsers, gebouwd in 1939, het heeft niet geholpen

20200522_125502

 

Vandaag had ik een nieuw ‘maatje’ mee op mijn wandeltocht. Een app die via een foto ieder plant, bloem of boom kan determineren. Ik schreef het al eens op een andere wandeling, mijn interesse voor bloemetjes is nog steeds aanwezig, mijn kennis van de middelbare school is weggeëbd. Via de moderne technieken hoef ik geen determineerboek meer aan te schaffen om bloemetjes te benoemen. Een foto en hatseflats een minuut later heb je je antwoord. Zo heb ik hernieuwd kennis gemaakt met de bonte wikke en de Amerikaanse vogelkers, ik wist het nog. Ook leerde ik hoe de reuzen paardenstaart eruit ziet en was ik verbaasd dat ik nog nooit van het spits Havikskruid had gehoord, hoewel ik de bloem vaak heb gezien. Ik heb het opgezocht en in Wiki staat dat het een hybride kan vormen met het muizeoor. Dit gaat me dan weer te ver, hoewel ik het muizeoor op de middelbare school in mijn herbarium had zitten. Dat dan weer wel.

20200522_125557

Je eigen omgeving met andere ogen ontdekken terwijl je door de weilanden struint. Je weet dat De Liemers is doorsneden door de Betuwelijn. En toch moet ik de makers van het Kandiapad nageven dat ze dit obstakel op een mooie manier hebben geïntegreerd in de wandeling. Nu weet ik dat er nog een veel groter gevaar dreigt namelijk de doortrekking van de A15 van Bemmel naar Zevenaar. Een aanbeveling voor een ieder om dit pad maar snel te lopen. Ik weet niet hoe het er over een aantal jaar uitziet. Al wandelend ben ik een tegenstander aan het worden van het doortrekken. Maar over perspectief gesproken, de automobilist zal dat beslist anders zien.

20200522_130918

Ten slotte wil ik even reclame maken voor de makers van het Kandiapad. Ze hebben met de natuur, historie en landschapsontwikkeling dit klompenpad tot een fijne wandeling weten te maken. Als ik deze wandeling veertig kilometer verder op zou hebben gemaakt, dan was ik een tevreden mens geweest. Nu ik vanuit mijn achtertuin ben vertrokken, de omgeving ken en waardeer, kan ik stellen dat ik ook nu een tevreden wandelaar was vandaag.

Een gedwongen huwelijk.

20180611_194112

De weg werd geblokkeerd door een kleine paardentrailer. Er kwam een hoop hitsig lawaai uit de kar. Het opschrift van de trailer gaf aan dat de eigenaar een hengstenhouderij exploiteerde. Bij het weiland stond een middelbare man die keek hoe de hengst het weiland in werd geloodst. Er zat veel dynamiek in de kleine hengst. De middelbare man keek tevreden naar het vurige beestje, terwijl een merrie aan een hek zat vastgebonden. Vanochtend moet de eigenaar van de merrie gedacht hebben ‘Vandaag moet het maar eens gebeuren’. Ik vraag me dan af hoe weet zo’n man dat dan? Want veel fantasie is er niet nodig om te raden wat de reden is van het samenzijn van de mannen. Of beter gezegd het aanstaande samenzijn van de pony’s. Er zal vast wel een foefje zijn om in te schatten dat de merrie gewillig is. Bij koeien heet dat tochtig zijn, maar hoe dat bij paarden heet weet ik niet. Het is trouwens best knap om de gewilligheid van dieren op waarde te schatten. Sommige mensen weten het bij elkaar al niet eens, vandaar die hele #metoo-discussie.

20180611_200054

Nu ga ik mij fietstocht niet onderbreken om eens uitgebreid toe te kijken hoe het allemaal in zijn werk gaat en of het gaat lukken. Laat staan foto’s maken, want dan zet ik mezelf wel in een hele aparte hobbyclub met rare voorkeuren. Ik fiets gewoon verder terwijl ik moet denken aan een regelmatige terugkerende anekdote van mijn vader. Het moet in de oorlog zijn geweest dat hij op een plattelandsschool in Twente zijn onderwijs genoot. Degelijk katholiek en vroom was de opvoeding, De meester voor de klas behoorde onmiskenbaar bij de notabelen van het dorp. Een van de medeleerlingen kwam te laat en schoof zonder iets te zeggen in de schoolbanken. De meester was daar niet van gediend en sommeerde de jongen naar voren om hem (verbaal) te tuchtigen. ‘’Waar kom jij vandaan?” Het was een tijd onheilspellend stil en de vraag werd op nog barsere toon herhaald. De jongen in kwestie zou piepend hebben gezegd: ,,Meester, ik mos met den ko naar de bolle hen.” Dat was loepzuiver Twents. De vader van de jongen wist dat de koe tochtig was en een passende huwelijkspartner was blijkbaar gevonden.

20180611_200138

De jongen mocht weer naar zijn plek. Er werd verder geen woord meer over de kwestie gesproken. Natuurlijk had de meester respect voor het leven op het platteland, maar een degelijke les seksuele voorlichting kwam er toch niet van. Zeker niet omdat alle jongens zonder kennis van de bijtjes en de bloemetjes hier toch uitstekend begrepen wat er gebeurd was die ochtend.

Zoals gezegd, ik ga het schouwspel niet gadeslaan. Ter compensatie heb ik dit blogje maar gelardeerd met rustgevende foto’s van een paar kilometer verder op. Op het einde zag ik nog een weide met soortgenoten die heel eerbaar het weiland begraasden.

20180611_200538

Je bent een rund als je met je siësta stunt.

Daar liggen ze dan, loom en bij elkaar. Het werk is gedaan en het is geduldig wachten op wat de komende week gaat brengen. Nu is het rust, de landerige zondagmiddag wordt met volle teugen ingenomen. Zoals in mediterrane landen de koelte wordt gezocht in de schaduw van morsige pleintjes, zo liggen de dames zusterlijk bij elkaar. Hun koppen dicht bij voedsel en water, maar vooral genietend van elkaars aanwezigheid. Ouwe grappen worden nog maar eens van stal gehaald, het al dan niet ontbrekende liefdesleven wordt besproken. En het is net als in Italië of Portugal waar je als idiote Noord-Europeaan de siësta komt verstoren door vanuit je auto te genieten van de authentieke “manhana”-mentaliteit. Onderwijl kijken de oude mannetjes je meewarig aan. Zo is het met deze dames ook. Met hun enorme lieve bruine ogen staren ze de fietsers op de dijk aan als een wezensvreemde verschijning.

 

20180610_152540

 

Wat zal er in ze omgaan, ze staren, herkauwen en denken misschien wel dat dat geeloranje overhemd wel een lekkere paardenbloem is. De drager van dat overhemd kennen we toch? Die was afgelopen week hier toch ook. Hij kwam, terwijl wij ons werk deden om de bermen van het fietspad leeg te grazen, wat bangig langs rijden. Hij deed wel stoer, maar hij durfde amper langs ons heen te fietsen. Alsof wij geïnteresseerd zijn een te dikke man op een zwarte fiets. Wij eten ons gewoon ons een weg door de week en als we op het fietspad moeten lopen, dan doen we dat.

 

20180610_152611.jpg

 

Het klopt, de dames lopen los door de uiterwaarden en hebben vrij toegang tot op de dijk waar het fietspad ligt. Van welk soort de runderen zijn weet ik niet, maar met hun gekromde horens en zeker tien keer het lichaamsgewicht van mij, kijk ik toch wel even uit met deze potige dames. Nu houden ze gelukkig siësta met een air: Je bent een rund als je met je siësta stunt. En dat doen ze ook niet. Uiterst omzichtig wordt de zondagmiddag uitgezeten, terwijl de fietser verder gaat de klamme hitte in.

Waarheen leidt de weg……voor de PvdA?

Wie kent haar nog, Mieke Telkamp? In vroeger tijden was zij de vertolkster van de begrafenishit ‘Waarheen leidt de weg?’. Dit vraag ik me ook al jaren af bij de PvdA. De volgers van mijn stukjes kennen mijn haat-liefde verhouding met de partij. Hoewel de haat nooit groot is, moet gezegd worden dat de liefde altijd broos is. De overtuiging voor de sociaaldemocratie is trouwens onverminderd groot.

Na het verlies in maart 2017 bij de Tweede Kamerverkiezingen, besloot ik weer lid te worden van de sociaaldemocraten. Voor mij was dat de vijfde keer. Zeer snel stond ik op de lijst van de plaatselijke PvdA, maar ook de lokale verkiezingen waren andermaal geen succes voor de PvdA. Dat gold niet alleen voor mijn eigen woonplaats, maar eigenlijk voor heel Nederland een uitzondering daargelaten. De PvdA is niet hot, dat is wel duidelijk.

Een interne evaluatie zal volgen. Voor nu wil ik eigenlijk stil staan bij het groter geheel van de sociaaldemocraten in Nederland. Het navolgende is zeker geen wetenschappelijke beschouwing waar het allemaal mis is gegaan, wie de schuld moet krijgen en wat er beter moet gaan. Het wordt geen vooropgezet plan voor een sterfhuisconstructie zoals mogelijk de eerste zinnen doen vermoeden. Voor mij is het een kwestie van bij elkaar harken van een aantal harde feiten tegen de achtergrond van maatschappelijke veranderingen. Ik moet op het einde van dit betoog de volgende twee vragen zien te beantwoorden. Wie wil de PvdA bereiken? Wat staat voor de gemiddelde sociaaldemocraat centraal in zijn eigen politieke vergezicht. Als ik dit kan achterhalen, dan is de vraag ‘Waarheen leidt de weg’ een invuloefening.

 

Geschiedenis

Het gaat te ver om de hele sociaaldemocratische geschiedenis door te nemen in mijn betoog. Ik volsta met de uiterst belangrijke functie die de SDAP voor de Tweede Wereldoorlog had voor de emancipatie van de werkende klasse in materieel en immaterieel opzicht. Met de oprichting van de PvdA in de jaren veertig was het slechts een kwestie van uitbouwen van allerlei voorzieningen zodat iedereen in Nederland een fatsoenlijk inkomen zou krijgen, verzekerd was van goed onderwijs en goede zorg en een vredige oude dag. Mede geholpen door de economische vooruitgang in ons deel van de wereld konden veel idealen verwezenlijkt worden. Zeker ook omdat andere politieke partijen de sociaaldemocratische principes niets in de weg legden. Zij bouwden mee en ondersteunden de nivellering. Er was consensus over de opbouw van de verzorgingsstaat. Het politieke gekibbel ging voor een belangrijk deel over de snelheid van veranderingen en de mate van nivellering. Juist vanwege de consensus over deze sociaaleconomische vraagstukken ging het de PvdA voor de wind. Het electorale hoogtepunt was de overwinningsnederlaag in 1977. De PvdA van premier Joop den Uyl als premier won de verkiezingen ruimschoots. Met tien zetels winst kwamen de sociaaldemocraten op maar liefst 53 zetels. Ruim 1/3 van de Nederlandse kiezers koos voor de PvdA. Met recht een volkspartij die vervolgens niet in de regering kwam. In de jaren daarna lukte dat de PvdA nog maar voor de helft van de tijd. (Tegenover de VVD 75 % en het CDA 60%)

Van de drie grote traditionele partijen lukte het de PvdA dus het minst om regeringsdeelname te forceren en als ze dat dan wel lukte, met uitzondering van Paars 1, waren de gevolgen voor de daaropvolgende verkiezingen meestal desastreus. De laatste Tweede Kamerverkiezingen waren het absolute dieptepunt. De partij uit 1977 is niet meer. De trend gaf al wel een dalend beeld te zien, maar met 9 zetels doe je eigenlijk niet meer mee. Maar zoals we kunnen concluderen lukte dat de PvdA ook al minder dan de andere grote traditionele partijen.

Minder macht dus, minder kiezers dus en al die jaren staan voor iedereen. Als je sinds 1977 de verkiezingsslogans bekijkt dan komen de woorden samen, iedereen, allen etc. veel voor. Dat is ook niet vreemd voor de sociaaldemocraten, het past bij de idealen. Recentelijk is daar ‘verbinden’ bij gekomen. Ook dit past bij de traditie van iedereen en allen. Maar de grote vraag is mijns inziens ‘Wie is iedereen?’ Anno 2017 is dat nog maar 5% van de bevolking die iets met iedereen heeft of zich een onderdeel voelt van iedereen. Voor de PvdA er electoraal vooral te winnen bij die andere 95%. En wil die 95% nog wel verbonden worden.

Wie is de ander?

Het verval tussen 1977 en 2017 is enorm groot voor de PvdA. Tot 2012 is wel een neergaande lijn te zien voor de PvdA, maar vaak waren ze wel de nummer 1 of 2 van het land, soms nummer 3. Zoals gezegd relatief weinig regeringsverantwoordelijkheid, maar door vele populisten wel gezien als het kwaad van alles wat fout is gegaan in Nederland. Het gigantische verlies in 2017 tijdens de Tweede Kamerverkiezingen laat ik even buiten beschouwing, ik leg me toe op de trends die ik zie.

 

1977-2002

De diepe crisis van de jaren tachtig dient zich aan. Nederlanders hebben instinctief het gevoel dat het huishoudboekje op orde moet zijn en blijven. Bezuinigingen worden gewaardeerd door een groot deel van de Nederlanders. Het andere deel voelt die bezuinigingen in het loonzakje. De PvdA komt buiten een korte periode in 1982 voorlopig niet meer in de regering. De partij blijft met schommelingen onverminderd groot, vaak de grootste. Als de VVD en CDA in 1989 echt genoeg van elkaar hebben, krijgt de PvdA weer een kans. Economisch gaat het inmiddels beter en in 1994 komt er na Den Uyl weer een sociaaldemocratische premier. Bovendien wordt Kok premier van een coalitie die tien jaar daarvoor als onmogelijk werd gezien. Met Paars verliest het CDA de sleutelpositie en het Tweede Paarse kabinet krijgt een vervolg met 52 zetels voor de PvdA in 1998. Met de florerende economie kraaien ook de sociaaldemocraten victorie en neoliberale denkbeelden krijgen binnen de PvdA voet aan de grond. De attentie voor de tweedeling is er onvoldoende. Mensen die niet mee kunnen in het arbeidsproces of afhankelijk zijn van anderen voor een goed leven, worden onvoldoende gehoord door de PvdA. Sinds 1994 zit de SP reeds in de Kamer en kan ondanks het succes van Paars, of misschien wel dankzij het succes van Paars, groeien. Een deel van de vakbondsgeoriënteerde PvdA kiezers begeeft zich naar de SP en zullen daar ook blijven. De SP zal die positie wat betreft deze groep niet meer afstaan. De neoliberale wind legt de SP geen windeieren, de PvdA heeft te laat door dat zij een deel van de traditionele kiezer is verloren.

2002-2012

Met 9/11 nog vers in het geheugen, de groeiende afkeer tegen Paars en Europa in de ‘steigers’, verliest de PvdA in 2002, ze worden bijna gehalveerd. Een verlies dat anno 2017 als dragelijk gezien zou zijn, schudde toen heel lang na binnen de burelen van de PvdA. Ad Melkert werd hiervan het trieste boegbeeld na de ontmoeting met Pim Fortuyn. Xenofobische tendensen deden hun intreden in de Nederlandse politiek, zo werd dat tenminste gevoeld in die tijd. Met de kennis van nu moeten we constateren dat de kritiek van Pim Fortuyn mild was in vergelijking met de latere PVV. Mild of niet, Fortuyn en zijn kiezers werden weggezet door de politieke elite waaronder de PvdA. Er werd in ieder geval onvoldoende geluisterd naar de grieven en gevoelens van delen van het electoraat. Een belangrijk deel van de kiezers van Lijst Pim Fortuyn kwam vanuit de PvdA. Ongenoegens over de veranderende samenstelling in de samenleving werden al jaren gevoeld in de zogenaamde volkswijken in de steden. Die ongenoegens konden nu gekoppeld worden aan een partij.  Eerst de LPF, later middels een zich radicaliserende PVV. En het is niet zo zeer dat de gevestigde partijen het eens moeten zijn met de PVV, bij voorkeur niet. Het is vooral het ontbreken van een duidelijk antwoord op de foute retoriek of erger nog het ontkennen van de onderliggende problematiek. Het werd vooral gezien als een tokkieprobleem dat wel over zal waaien. Later komen termen als gemarginaliseerden meer in zwang.

Naast de problematiek rondom de al dan niet vermeende angst voor de Islam speelde ook de verdergaande globalisering een rol. Naast winnaars kende de globalisering ook verliezers. Deze verliezers, die vooral de economische crisis van 2008 voelden, kregen een stok om te slaan namelijk Europa. Europa als het kwaad van alles en daarmee alle partijen die het hoofd laten hangen naar Europa.  De pro-Europese elite gaf reden temeer om pro-nationalistische standpunten in de markt te zetten. De PVV is hierin geslaagd en krijgt daarmee sommige partijen mee in de slipstream. Denk aan Mark Rutte die voor binnenlands gebruik soms ferme anti-Europese uitspraken kan doen. Ook de SP laat de internationale solidariteit varen als het gaat om Europa of vluchtelingenbeleid. Frans Timmermans ten spijt, het lukt de PvdA onvoldoende om de voordelen van een sterk Europa duidelijk te maken aan de kiezer. Ze hebben er geen boodschap aan. Europa is voor de economische elite zoals multicultureel gedrag voor de culturele elite, ofwel de grachtengordel, is.

Toch zijn er twee oorzaken aan te wijzen die de teloorgang van de vaste achterban nog niet meteen zichtbaar maken. In 2006 wordt het gerommel van de LPF en Balkenende beloond met zetelwinst voor de PvdA. In de peilingen voorafgaand aan de verkiezingen in 2012 leek de PvdA af te stevenen op een nieuw diepterecord. Het premiersgevecht tussen PvdA en VVD, oftewel tussen Mark Rutte en Diekerik Samsom, bracht veel linkse kiezers toch nog op de been om voor de PvdA te kiezen. Omdat de PvdA met 38 zetels tweede werd en niet de premier leverde, was het wachten op de grote val.

2012-2017

In dit betoog ga ik geen rapportcijfer geven aan het kabinet Rutte 2. Ook in deze economische crisis komt de Nederlandse mentaliteit bovendrijven dat voor alles het kasboek op orde moet zijn. De zorg en vele andere overheidstaken worden verwaarloosd, de onvrede neemt toe. De PvdA heeft als deelnemer in de regering hier geen duidelijk antwoord op. Ze geven aan dat ze de scherpe randjes er wel hebben afgehaald, dat het zonder de PvdA voor velen aan de onderkant van de samenleving veel erger zou zijn geweest en bovenal dat ze verantwoordelijkheid hebben genomen voor een land in crisis. Misschien is dat zo. Tekenend is het ‘och en wee’ door vooral niet PvdA-politici en niet PvdA-stemmers dat de PvdA onevenredig is afgestraft. Ze deden het immers toch best goed, die bewindslieden. Ze zijn in ieder geval niet met bosjes weggestuurd zoals hun VVD-collega’s. Maar de marketing was slecht op orde met name in de Tweede Kamerfractie was er te weinig tegengeluid te horen. Het gevolg is dat een grote PvdA, slechts drie zetels minder dan de VVD, als bijwagen is gezien van een exclusief VVD-beleid. Ik denk dat de kritiek inhoudelijk soms terecht is, soms ook niet. Maar in een samenleving waar de afbrokkeling van de PvdA-achterban al tientallen jaren bezig is, sterker dan bij de andere traditionele partijen, is er weinig coulance voor de PvdA die de maatschappelijke verantwoordelijkheid wil nemen. Met hun 38 zetels zijn ze alleen politiek nog een machtsfactor zolang het kabinet niet valt, de kiezer is al uitgekeken op de sociaaldemocraten. Tekenend voor deze periode is dan ook nog de afsplitsing van de franchise-onderneming van de Turkse Erdogan. De hondstrouwe allochtone PvdA-kiezer krijgt een alternatief, onder het mom van solidariteit voor iedereen, maar ons eigen groepje eerst en meer. Buiten het feit dat het de PvdA niet te verwijten is dat DENK ontstond, is het wel veelzeggend zoals het gaat in het politieke klimaat. Iedereen moet gehoord en exclusief politiek bediend worden. Zo niet, dan richten we gewoon een eigen clubje op. In maart 2017 kwam de klap die iedereen verwachtte dan eindelijk.

Maatschappelijke tendensen

Hierboven wordt met zevenmijlslaarzen de afbrokkeling van het PvdA-electoraat beschreven. Naast deze politiek getinte argumenten zijn er ook maatschappelijke tendensen te benoemen die van invloed zijn op de aantrekkingskracht van de politiek in het algemeen en de PvdA in het bijzonder. Ik noem ze puntsgewijs in willekeurige volgorde.

  1. De toenemende individualisering van de maatschappij, een groot goed met name ook voor de sociaaldemocratie. Iedereen heeft recht op zijn stukje persoonlijke vrijheid. Als je het negatief zou bestempelen is de emancipatie voor grote groepen verwezenlijkt tot de eigen hedonistische bubbel. Is daarin nog wel plaats voor een collectief belang?
  2. De vervlakking en versnelling van het nieuws. Een stuk als dit, nog buiten de kwaliteit van mijn betoog, is voor de gemiddelde lezer veel te lang, zeker als het gelezen moet worden op een smartphone. We willen alles in hapklare brokken tot ons nemen en we hollen van hype naar hype zonder ons nog te herinneren wat de week ervoor heel belangrijk was. Zo worden politici ook benaderd en zo gedragen ze zich ook noodgedwongen. Of zoals onze Koning het ooit verwoorden dat we leven met ‘oneliners and soundbites’. De nuance is weg, het geduld om langer stil te staan bij een complex item of echt te luisteren naar het tegengeluid is er niet. De versnelling, mede ook door de sociale media, zorgt er ook voor dat kleine probleempjes opgeblazen worden en grote problemen soms niet gezien worden.
  3. De complexiteit van de samenleving is ook veel groter. We moeten wat vinden van elke brandhaard en we moeten solidair zijn met volken en landen waar we 20 jaar geleden het bestaan niet eens van kenden. Met het overspoelen van allerlei ellende zien we door de bomen het bos soms niet meer en hebben de neiging ons terug te trekken in onze eigen bubbel.
  4. Met name de sociale media zorgt wel voor een nieuwe manier van politiek bedrijven die (nog) niet past bij een traditionele parlementaire democratie. Referenda zijn hier een voorbeeld van, maar ook handtekeningenacties om gelijkgestemde te verzamelen om op één item een politiek machtsblok te gaan vormen. Met ‘de oplossing’ van het probleem is de groep vaak weer ter ziele. Individuen zoeken weer nieuwe uitdagingen, maar het grote geheel is soms ver te zoeken.
  5. Een ander en misschien wel het meest op sociaaldemocratische leest geschoeide opmerking is het feit dat nieuws steeds meer koopwaar is geworden. Als de zogenaamde Linkse Media al heeft bestaan, dan is die nu echt wel verdwenen. Zelfs de zogenaamde grachtengordelprogramma’s kunnen alleen nog maar bestaan bij die hapklare brokken en zullen die dan ook voortzetten om het eigen bestaan te kunnen verzekeren. Onafhankelijke media is nog een schaars goed. Ik heb het in deze nog niet over de (ver)vorming van hele samenlevingen als gevolg van gemanipuleerd nieuws of fakenews.
  6. Er is een toenemende tweedeling tussen stad en platteland, meer specifiek de Randstad en de rest van Nederland. De demografische en culturele verschillen zorgen voor een verschil in (politieke) waarden en normen.
  7. De sociaaldemocratie is internationaal aan het terugvallen. Zonder dat alle zusterpartijen in het buitenland één op één te vergelijken zijn met de PvdA, verliezen ze overal in Europa aan populariteit.

Het benoemen van bovenstaande zaken is niet uitputtend, maar het zijn wel maatschappelijke tendensen die van invloed zijn op de houding van de hedendaagse politici, maar ook de waardering voor diezelfde politici door het electoraat. Het is mijn overtuiging dat alle politieke partijen hier in meer of mindere mate ‘last’ van hebben. Partijen gericht op het collectief en solidariteit zullen het extra moeilijk hebben.

De vijver om te vissen voor de sociaaldemocratie

De afbrokkeling van de PvdA is een feit. De SP, de PVV en in mindere mate DENK en de nog niet genoemde 50+ hebben van het verlies van de PvdA geprofiteerd en doen dan nog steeds.

We weten daarmee voor een deel wie weg is gegaan bij de PvdA. Wat moeten we doen om deze mensen voor ons terug te winnen? Moet de PvdA weer de taal gaan spreken van het gestaalde vakbondskader spreken om SP’ers terug te winnen? Of moet we internationale idealen laten varen om de meer nationaal denkende kiezer te bedienen en daarmee de angst voor onomkeerbare ontwikkelingen bevestigen? Moeten we Wilders toch maar een beetje gelijk geven door groepen weg te zetten? Of gaan we ouderen en Turkse Nederlanders naar de mond praten om zo 50+ en DENK leeg te zuigen. Al met al een groep te winnen, goed voor laten we voorzichtig schatten, zo’n 20 zetels.

En dan hebben we het nog niet gehad over GroenLinks en D66. Om met de laatste te beginnen, er is geen natuurlijke overgang van D66 naar de PvdA en andersom. Toch zijn er vanuit het verleden ook veel overeenkomsten tussen beide partijen zeker op immaterieel gebied. Eén ding is zeker, D66 zal bij de volgende verkiezingen zeker verliezen. Hun deelname in het huidige kabinet zal ze duur komen te staan. Dat hebben ze al eerder meegemaakt net als de PvdA. Meedoen met het CDA en VVD levert links zelden iets goeds op en nu hebben ze de ChristenUnie ook nog als bijwagen te accepteren. En de beweging van Jesse Klaver dan, is dat iets om de 29 zetels terug te winnen? Een eenvoudig rekensommetje leert dat GroenLinks, SP en de PvdA samen kleiner zijn dan de PvdA in 2012. De voormalige kiezer van de PvdA in 2012 is niet massaal overgestapt naar de Groene Beweging van Jesse. Dat betekent buiten dat de linkse politiek over de hele linie heeft verloren, maar ook dat vermoedelijk het inzetten op groen voor de PvdA ook maar beperkt iets zal opleveren. Bovendien welke partij en welke kiezer is tegenwoordig ecologisch nog onwetend?

 

Dus op de vraag Wie wil de PvdA bereiken kunnen we kunnen concluderen dat het op basis van de cijfers een zeer beperkte groep is geworden. Hierbij gaan we uit van de bestaande status quo in politieke idealen en presentatie. Wil je een grotere groep gaan aanspreken dan moet er dus iets gebeuren met de (presentatie) van de idealen.

De idealen herzien?

Als het om de vraag gaat ‘Wie wil de PvdA bereiken?’ moet dat volgens de partijideologie, in mijn woorden vertaald, die groep mensen zijn met een internationale wereldvisie die zich verantwoordelijk voelt voor mensen in nood in binnen- en buitenland, opkomt voor de zwakkeren in de samenleving en voorwaarden wil scheppen voor zelfontplooiing voor iedereen. Dat lijkt me een warme boodschap voor kiezers van de SP, 50+, Denk en met wat meer overredingskracht ook voor een deel van de PVV. En toch lukt dat niet, de verdeeldheid is blijkbaar te groot. De PvdA wil verbinden, maar het lukte blijkbaar niet om die groepen binnen de PvdA te houden. De wens om je vertegenwoordigd te zien in je eigen bloedgroep is blijkbaar groot. Liever groene, arbeideristische, op ouderen gerichte, Turkse of veganistische politiek dan een politiek die meer op het algemene belang gericht is. Als je de afsplitsingen van de PvdA bekijkt, zoals ik ze hier beschrijf, dan lijken dat ook niet zo gemakkelijk te verbinden groepen. Je politiek op deze groepen afstemmen is dan ook een onmogelijk taak. De veelgehoorde leus na een verkiezingsnederlaag dat we de boodschap beter moeten overbrengen, of dat we beter naar de mensen moeten luisteren ergert me. Welke mensen, naar de wat bange ex-pvda’er uit een volkswijk? Naar het gestaalde vakbondskader die nog een ouderwets idee heeft van ‘Jan met de Pet’? Of naar de mondaine grachtengordelbewoner die van de Dokkemer melkboer verlangt dat Zwarte Piet afgeschaft moeten worden?

Op Wie de PvdA zich moet richten is beperkt geworden, maar als je kijkt naar de groepen van voormalige PvdA-ers, dan is het overbrengen van een eenduidige politieke visie ook geen eenvoudige opdracht. De tegenstellingen tussen de weglopers lijkt wel onoverbrugbaar. Er is onvoldoende consensus en die PvdA kan die blijkbaar ook niet brengen.

Conclusies

Ik zou niet weten waar de weg heen leidt voor de PvdA. De voorwaarden om deze vraag te beantwoorden was immers op wie de PvdA zich moet richten en wat de politieke boodschap moet worden om zich te onderscheiden. In het huidige versnipperde politieke landschap zit groei er op korte termijn niet in. Niet voor links als geheel, maar zeker ook niet voor de PvdA. In een cynische bui vraag ik me af of mensen wel buiten hun bubbel verbonden willen worden. Er zijn voldoende maatschappelijke factoren die verbinding in de weg staan. In een meer optimistische mood weet ik dat de sociaaldemocratie een uitstekende maatschappijvisie heeft die vroeg of laat weer grote groepen mensen gaat aanspreken, als alle bubbels en hypes een beetje doorgeprikt en overgewaaid zijn. Dan is er weer ruimte om te verbinden. Mogelijk zullen ze dan weer denken en zelfs zeggen, ‘Mag ik dan bij jou’.

Begrip, van de dag (184) Vroeger was alles beter

 

 

 

VROEGER WAS ALLES BETER

 

Als ik ergens een hekel aan had, dan is het de opmerking: Vroeger is alles beter. Meestal zijn het zuinige zuurpruimen, uitgedroogde wentelteven of een categorie babyboomers, of een combinatie van deze. Sinds gisteren had ik het ook op de lippen. Ik kon me net inhouden. Ondertussen denk ik het wel. Wat is het geval? Zoonlief was gevallen donderdagavond, sprintend de trein halen om naar zijn lief te gaan. Een gladde putdeksel was hem fataal. Volgens zijn zeggen had hij zich mooi op zijn arm laten vallen een doorgerold. Ik was er niet bij, maar hij deed zich voor als een professional. De volgende dag was zijn elleboog dik geweest. Uit eigen beweging heeft hij een afspraak bij de huisarts gemaakt. Dit volwassen gedrag kan ik waarderen.

Tien voor drie bij de huisarts. Uitloop van twintig minuten, kan gebeuren. Arts in opleiding, weet het niet. Misschien een scheurtje? Toch maar foto’s maken in het ziekenhuis. Half vijf gaat de afdeling fotografie dicht. Er is acuut geen auto ter beschikking, bellen naar werkende vrouw kost tijd en levert op korte termijn niets op. Doktersassistentie bitst tegen minderjarige zoon dat vervoer zijn probleem is. Vijf voor vier besluit ik auto van buuf te lenen, haal mijn zoon bij huisarts en krijg de optie Arnhem of Zevenaar, kan beide. Voor Zevenaar komen we zeker op tijd, richting Arnhem betekent file. We zijn de laatste, mijn zoon glimlacht bij het maken van de foto’s, dat staat leuker. Mogelijk vocht, waarschijnlijk niet gebroken maar doorverwezen naar Arnhem. Vanaf vier uur is er geen beoordelend arts meer, bovendien is de EHBO-post gesloten. Een verzorgingsgebied van bijna 80.000 is niet meer rendabel voor de basiszorg. Op naar Arnhem!

Auto terug naar buurvrouw, eigen auto inmiddels gearriveerd, zoonlief met vriendin als een taxichauffeur gebracht naar Rijnstate. Pondskaart was gelukkig in Zevenaar gemaakt, dus in een streep naar Spoedeisende Hulp. Eerste Hulp Bij Ongelukken is toch een treffender naam. Door een man met weinig arbeidsvreugde worden we achterdochtig binnengelaten en verwijst ons naar de incheckbalie. Een iets vriendelijker dame die laat blijken dat ze de vrijdagavond toch anders had gezien, verwijst ons naar de wachtkamer. Na een twintig minuten komt de intake van een paar minuten. De ernst wordt ingeschat en dan is het wachten in een andere wachtkamer. Geschatte wachttijd is ongeveer anderhalf uur. Met kwetsuren van divers pluimage wachten we ruim twee uur. Dan is hij aan de beurt, samen met potentiële schoondochter, een lief meisje, wachten we op behandeling en definitieve uitslag. Misschien een scheurtje? Drukverband en een stoere blauwe hangsling met de mededeling volgende week terugkomen, er wordt nog een afspraak naar hem toegestuurd.

We hebben zeker dertien medische professionals ontmoet. Om negen uur was ik thuis, we moesten dus wel friet halen. Volgens mij liet vroeger een huisarts de vriendelijke doktersassistent een mitella aanleggen, zo nodig een paracetamol en volgende week verder kijken. Je hoort mij niet zeggen dat vroeger alles beter was. Echt niet. Het gaat overigens al een stuk beter met zoonlief.

Begrip, van de dag (165) Groessen rules!

20160516_155957

 

 

GROESSEN RULES

 

Het Pinksterweer was ronduit slecht, maar de afgelopen weken waren toch groeizaam geweest. Ik moest de tuin wel in. Beetje vegen, beetje snoeien en hier en daar wat onkruid wieden. Muziek op de achtergrond. Ik hoorde You’ll never walk alone, Status Quo en Bloed, Zweet en Tranen. Toen wist ik het weer, SC Groessen speelt zijn kampioenswedstrijd en kan promoveren naar de 3e klasse. Dan kan ik het mooi bijhouden vanuit mijn tuin in Duiven-Zuid. Tien voor twee en de speaker spreekt, waarschijnlijk de namen van de sterren van die middag. Vuurwerk knalt, de spelers treden waarschijnlijk aan. En dan is er stilte met af en toe een schreeuw van een zenuwachtige supporter of de trainer die aanwijzingen geeft. Om 14.18 uur massaal gejuich, 1-0 voor Groessen. Mijn werkzaamheden in de tuin zijn ten einde. Op Twitter wordt de 1-0 bevestigd.

Zelf doe ik snel de boodschappen voor vanavond. Ik heb geen gejuich meer gehoord. Klopt volgens Twitter, want het is zelfs gelijk doordat HC’03 uit Drempt heeft gescoord. Ik doe het raam van mijn kamer open om op de hoogte te blijven. Tot de 60e minuut is het nog stil. Het zal toch niet gebeuren dat ze nog in de problemen komen? Ik trek mijn schoenen aan en besluit polshoogte te nemen, het is slechts tien minuten doorstappen. Natuurlijk heb ik niets gemist want anders had ik het gehoord. In de 70e minuut is het nog 1-1. Net heb ik een plekje gevonden naast het scorebord en de 2-1 valt in de 71e minuut en twee minuten later wordt het al 3-1. Ik breng de flow mee, want uiteindelijk wordt het 5-1 voor de Groessenaren.

Ik zoek nog wel even uit hoe mijn positieve aanwezigheid zich laat uitbetalen in het nabij gelegen kerkdorp. O, voor wie het niet weet, Groessen ligt onder de rook van Duiven dat weer onder de rook van Arnhem ligt. Amper 2000 inwoners heeft het dorp en bijna iedere week feest. Het Schuttersfeest, Maisfeest, Carnaval, Après-ski, het levenslied en natuurlijk iedere vereniging, en het zijn er veel, viert natuurlijk hun lustrum om de vijf jaar. (Feest)muziek schalt dan over de velden en is in de wijde omtrek te horen. Vandaag juichten de Groessenaren voor het vlaggenschip van de voetbalvereniging en waarschuwen daarmee de Duivenaren: We komen er aan! De fanfare zal ongetwijfeld de toeters poetsen om de helden op de platte kar te vergezellen. Ook dat horen we vanavond. Groessen rules!!!! En mijn tuin, die kan er ook weer een weekje tegen aan. Volgende week hoor ik wel welke muziek mij dan begeleid in de tuin bij ongetwijfeld weer een feest. Handballen doen ze trouwens ook op hoog niveau.

20160516_162136

Begrip, van de dag (124) Vrijdagavondblues

20160219_194651

 

 

VRIJDAGAVONDBLUES

 

Heel spannend was het om vroeger met je moeder op koopavond, als het donker was, het dorp nog in te gaan voor een boodschap. De wereld zag er anders uit, het was druk en meestal heerste er een uitgelaten stemming alsof het hele dorp ’s avonds nog een boodschap moest doen. Vaak was het ook de uitgelezen mogelijkheid voor mannen die overdag werkten ook het hoognodige te kopen. Voor anderen was het een belangrijk ontmoetingsmoment. Ik vond het in ieder geval iets feestelijks hebben. Later toen ik wat ouder was en alleen het dorp in mocht voor een laatste boodschap op vrijdagavond of gewoon zonder doel, was het weer op een andere manier spannend. Te jong voor de disco op zaterdag, was de vrijdagavond een ontmoetingsplaats voor bakvissen en puistenkoppen.

De vrijdagavondblues is niet meer. De openingstijden van winkels, ook de in de kleinere dorpen, zijn bijna onbeperkt. De exclusiviteit van koopavond in het dorp is verdwenen. Voor de consument is het heel gemakkelijk geworden om ook op een andere avond naar de supermarkt te gaan; of naar een bouwmarkt, Ikea en Makro op de industrieterreinen. Als je daarbij de massale trend van het internetverkoop bijtelt, heeft het winkelcentrum het verloren. Ook ik maak me schuldig aan internetkoop voornamelijk van kleding en boeken. Zelfs computers en witgoed koop ik net zo gemakkelijk via internet.

Het gevolg? Een lege winkelstraat in hartje Duiven op vrijdagavond half acht. De lichten en uithangborden verraden dat er sprake is van koopavond. Iedere stad en ieder dorp heeft er last van, leegstand. Recent is natuurlijk de V&D het sprekende voorbeeld dat het huidige aanzien van de stad bedreigd wordt. In Duiven wordt de leegstand extra geaccentueerd door de nieuwbouw in het hart van het centrum. Extra winkelpanden bij een slinkend aantal middenstanders. Een triest gezicht met in potentie best aardige nieuwbouw. Ik durf me niet aan percentages te wagen, maar mogelijk staat 20% leeg of is voorzien van een tijdelijke dumpondernemer. Ik voorspel dat de krakers van de toekomst, jonge ondernemers zijn die wel willen ondernemen maar het niet kunnen en willen betalen voor de speculatieprijzen van kantoor- en winkelpanden. Of anders noodgedwongen ook een internetverkoop beginnen om de afbraak verder te stimuleren. Ik ben best benieuwd hoe het winkelcentrum er in bijvoorbeeld 2025 eruit zal zien.

Begrip, van de dag (95) Strippen

20160110_124438

STRIPPEN

 

Als de crisis het grootst is, lijkt de redding nabij. Al moet gezegd worden dat ik zelf mijn eigen redder ben. Dit past ook wel in het huidige tijdsbestek waar solidariteit een verdacht woord is en plaats heeft moeten maken voor de participatiemaatschappij. Onlangs schreef ik over de bankencrisis die gevolgd werd door een tweede bankencrisis van een andere orde. De eerste crisis is opgelost door nieuwe bankjes te kopen, de tweede oplossing was moeilijker te vinden. Ik had uitgerekend dat het afvoeren van twee bankjes ongeveer €60,- zou kosten + 4% van mijn maandloon omdat ik de hele dag vrij moest nemen omdat bij het afvoeren geen tijd werd gegeven. Wel meteen afrekenen uiteraard.

Via de sociale media werd mij geadviseerd te gaan strippen. Omdat ik bij dat woord in eerste instantie denk aan Sodom en Gomorra, viel het kwartje niet meteen. Toen mijn eigen broer gisteravond hetzelfde voorstelde, ben ik vandaag aan de slag gegaan. Het was immers mooi weer. En een bankje strippen is al een leerzaam proces op zichzelf. Wat een hoop nietjes heeft zo’n meubel. Uiteraard wilde ik een beetje ‘groen’ aan het werk. Twee kussens worden hergebruik en alle stoffen komen in een zak. Het ijzer heb ik bij elkaar in een bak gedaan en de schroefjes en boutjes ergens bij mijn gereedschap neergegooid. Het meest onhandige is al dat hout met al die spijkert en nietjes. Ik zal het de komende weken gedoseerd weggooien of wegbrengen.

Al met al heeft de klus me anderhalf uur gekost, met het juiste gereedschap zou het misschien sneller gaan. (Tip voor verjaardag, een elektrische schroevendraaier zou uitkomst bieden). En omdat ik niet zo handig ben, slechts één klein splintertje, verder geen blessures, dus dat viel ook erg mee. De schuur is al weer iets leger, al moet een tweede bankje nog ontmanteld worden. Misschien past de term ontbankt worden wel beter bij de situatie. Of het beter is voor het milieu waag ik ernstig te betwijfelen, het is in ieder geval beter voor mijn portemonnee. Bovendien zijn er parallellen te trekken naar die andere bankencrisis. Eerst de troep opruimen en dan opnieuw beginnen.

20160110_142405