Jo Koster Interieur met piano 1916
Het is november 2024, geheel onverwacht reageerde mijn moeder positief om samen een bezoekje aan het nabijgelegen kasteel ’t Nijenhuis. Vroeger fietsten we er wel eens langs en ik herinner me een bezoek begin jaren tachtig. Nu is het onderdeel van museum de Fundatie in Zwolle. Mijn inmiddels 90-jarige moeder overwon haar weerstand tegen de stok en we stapten meteen de auto in. Het was niet koud, maar wel wat druilerig, dus de beeldentuin zat er niet in.
Van vroeger herinner ik me de bijgebouwen, maar mijn moeder wist te vertellen dat veel van de exposities tegenwoordig in het kasteel waren. Het kasteel werd tot 1934 bewoond door verschillende adellijke families, het laatst was dat de familie Van Pallandt. Mijn ouders waren zelf wel eens rondgeleid, maar mijn moeder wist niet meer precies door wie. De kasteelheer?
Een kasteel dus, zonder liften werd het een fysieke uitdaging. Gelukkig waren we op een doordeweekse dag rond het middaguur in november en de eerste bezoekers. Ik vond het een onverwacht genoegen om er met mijn moeder rond te dwalen. Ik had net de gewoonte aangenomen om van een aantal werken foto’s te maken. Eén werk trok mijn aandacht meteen. Jo Koster was de schilder.
Dat zoeken we thuis even op. Ik was getroffen door de kleuren en huiselijkheid, met mijn beperkte kennis schatte ik het een soort van impressionistisch in. De streepjes en puntjes zouden ook iets pointillistisch kunnen zijn. En hoewel ik geen piano speel, was dit een interieur waarin ik me zou kunnen thuis voelen met een goed boek en kijkend in de bloemrijke tuin, een beetje wegdromen. Het prikkelde, het was nostalgie met een zweem van romantiek.
Eenmaal thuis gegoogeld, kreeg ik de eerste realiteitstest. Bij Jo ging ik uit van een man, Jo Koster was een vrouw, een vrouw met een ooglap. Het was niet eens bewuste onachtzaamheid voor vrouwelijke schilders, maar eerlijk gezegd, ik kende er niet zoveel. Het toeval wilde dat ik, zo werken de algoritmes waarschijnlijk, een cursus tegenkwam over vrouwelijke impressionisten. Ik heb me ingeschreven. En het zijn er veel meer dan ik dacht weet ik nu. Sindsdien ben ik dan ook een verwoed ‘verzamelaar van vrouwelijke kunstenaars’. Niet omdat ze beter of slechter zouden zijn, maar het pure gegeven dat in mijn brein sprake is van een enorme blinde vlek op dit gebied. Het hoe en waarom wil ik graag begrijpen. Inmiddels kent mijn lijstjes van kunstenaars ruim 15% vrouwen. Het niet mee mogen/kunnen doen in de maatschappij of in dit geval als volwaardig kunstenaar, intrigeert me. Dus met speciale aandacht verzamel ik nu vrouwelijke kunstenaars, waaronder Jo Koster.
In de lente van 2025 kreeg ik mijn moeder andermaal zover om ergens te gaan lunchen. We hadden Hattem uitgekozen om dan tegelijk naar het Jan Voerman museum te gaan. En wie hing daar weer, Jo Koster met haar werk uit Staphorst. Geniet er maar van zeiden ze, want na dit weekend gaan ze naar Gouda. Er kwam een grote overzichtstentoonstelling van Jo Koster en tijdgenoten.
Samen met mijn partner gingen we natuurlijk naar Gouda in de zomer van 2025 voor de overzichtstentoonstelling. Voor mij is het vooral een feest geweest dat mijn opmerkzaamheid voor dat ene schilderij en domino-effect heeft gehad. Mijn kennis over vrouwelijke kunstenaars inclusief de tijdgenoten van Jo Koster (1868-1944) is enorm vergroot. Het heeft mij bovendien in het historische Gouda gebracht en dat is helemaal geen straf.
Over Jo Koster is waarschijnlijk nog heel veel meer te vertellen dan ik nu weet. Ze was vrijgevochten, verdiende haar eigen boterham met de kunst. Ze reisde door heel Europa met de auto samen met andere kunstenaars. Op het einde van haar leven had ze een oogziekte. Bij meerdere tweedehandsboekenwinkels heb ik opgegeven haar biografie te willen kopen. Helaas nergens te verkrijgen. (Jo Koster, een zwervend bestaan van Klaas Roodenburg) Eenmaal kreeg ik een mailtje dat het bij een boekhandel weer binnen was, maar ook weer meteen uitverkocht. Bovendien de prijs was heftig, dus ik ben niet de enige die haar werk en leven interessant vind.
Jo Koster was tot 4 januari 2026 te zien in museum Gouda. Ik mag aannemen dat dit werk weer naar Museum De Fundatie gaat in Heino.
Dit blog is een onderdeel van de nieuwsbrief van VinDoré, Kunst beleven we samen. Interesse in de nieuwsbrief VinDoré of meer weten over VinDoré, laat het ons weten via vindore2026@gmail.com. De nieuwsbrief verschijnt op 31 januari 2026.
Naschrift: Enkele dagen na plaatsing was het boek over Jo Koster in mijn bezit, mede dankzij Wim van boekhandel Meijer & Sieger in Oosterbeek.
sprakeloos verhalen 
Het museum in Dordrecht reageerde vrij vlot na plaatsing met het volgende antwoord, waarbij ik suggesties voor verbetering heb overgenomen en de namen niet gebruikt, niet wetende of ze dit op prijsstellen.
Zeer leuk dat u de Turner tentoonstelling en de vaste opstelling van het Dordrechts Museum bezocht. De vraag over de bril op het schilderij van Jacob Bornwater krijgen wij vaker. Het is inderdaad een bril, een soort knijpbril. Er is geen reden om te veronderstellen dat deze later is toegevoegd. Wel valt de hard aangezette zwarte bril duidelijk op. Vaak denkt men dat er nog geen brillen waren, maar in de tijd van het schilderij, 1554, waren die er wel. In de tijd van de kruisiging niet overigens, maar de Romeinen waren wel de eersten die met brillen kwamen, meen ik. De brildrager bij Bornwater is onderdeel van een groepje Joden of schriftgeleerden die dikwijls op schilderijen enigszins belachelijk gemaakt worden. In het werk van Albrecht Dürer, waar Bornwater naar gekeken heeft (zijn schilderij gaat grotendeels terug op deze prent: https://www.artic.edu/artworks/268812/the-mocking-flagellation-and-crucifixion-of-christ waarop volgens mij ook een schriftgeleerde te paard een bril draagt, geheel bovenin, rechts van de kruisdraging), zien we vergelijkbare hoofddeksels (puntige tulbanden) bij de schriftgeleerden in de tempel – en hier ook een bril bij de geleerde rechts bij de jonge Christus: https://www.statenvertaling.net/kunst/grootbeeld/854.html
Een bril had vaak een wat negatieve associatie, en kan in dit geval hypocrisie, spirituele blindheid (Jezus noemde de farizeeërs ‘blinde leidslieden’: Mattheüs 23) en valse wijsheid symboliseren. Vaak ook is een bril te zien bij kwakzalvers op genrestukken. Op een vroeg schilderij van Rembrandt in de Lakenhal in Leiden is een Brillenverkoper afgebeeld (als onderdeel van de vijf zintuigen en dus Zicht): https://www.verenigingrembrandt.nl/nl/kunst/de-brillenverkoper en daar zien we in de hand en op de neus ook dergelijke knijpbrillen. Op 16de-eeuwse prenten komen ook vaak dergelijke brillen voor, bijv. vastgehouden door een nar op deze Duitse houtsnede: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-22.320 en weer later: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-2004-74-115.
Kortom het is gebruikelijker dan je zou vermoeden.
Ik hoop dat dit een aanvulling is op uw blog.
De vereniging Rembrandt reageerde zo mogelijk nog sneller: Op persoonlijke titel ga een jonge kunsthistorica een antwoord zonder specifiek op het schilderij van Bornwater in te gaan.
Hartelijk dank voor uw bericht. Ik heb uw blog met plezier gelezen, maar moet wel een kanttekening plaatsen bij uw opmerking dat wij de kopers van het werk zouden zijn. De Vereniging is een goed doel dat musea financieel steunt bij onderzoek naar en restauratie en aankopen van kunstwerken. De Vereniging heeft dus financiële ondersteuning verleend aan het Dordrechts Museum bij het aanschaffen van het kunstwerk, maar wij zijn niet de eigenaren, dat is het Dordrechts Museum zelf. Zodoende kunnen wij u ook geen antwoord geven op uw vragen, daar wij zelf geen onderzoek hebben gedaan naar het werk. Ik voeg een artikel bij dat in het Jaarverslag van de Vereniging Rembrandt in 1977 is verschenen over dit kunstwerk ter gelegenheid van de steunverlening.
Echter ben ik kunsthistoricus en werd ik wel nieuwsgierig of ik een antwoord kon vinden op de brillen-kwestie. Helaas kon ik geen kant en klaar antwoord vinden. In het bijgevoegde artikel kunt u wel meer informatie vinden over de kunstenaar en op de website van het RKD staan enkele bronnen waar u misschien wel het antwoord kan vinden. Verder gaf een snelle Google zoektocht deze verklaringen voor de aanwezigheid van de bril:
Brillen op middeleeuwse en vroeg-renaissance schilderijen zijn symbolisch geladen en duiden niet alleen op slechtziendheid, maar hebben diepere betekenissen gerelateerd aan status, kennis en wijsheid. Hier zijn de voornaamste betekenissen:
Ik hoop u hier mee geholpen te hebben. Mocht u verder nog vragen hebben, dan beantwoorden wij deze graag.